Қасим-Жўмарт Тўқаев Сеулда бўлиб ўтган биринчи “Марказий Осиё – Корея Республикаси” саммити ва бизнес-анжуманида иштирок этди

Олий даражадаги мулоқот

Марказий Осиё – Корея шаклидаги тадбирлар беш давлат етакчилари иштирокида ўтди. Улар – Қозоғистон Президенти Қасим-Жўмарт Тўқаев, Корея Республикаси Президенти Ли Чжэ Мён, Қирғизистон Президенти Садир Жапаров, Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон, Туркманистон Президенти Сердар Бердимуҳамедов ва Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевлар олий мартабали меҳмон сифатида  қатнашдилар.

Саммитда сўзга чиққан Давлат раҳбари Корея Республикаси Президенти Ли Чжэ Мёнга дастлабки “Марказий Осиё – Корея Республикаси” Саммитини илиқ қарши олгани ва юксак савияда ташкил этгани учун миннатдорчилик билдирди.

– Ушбу мулоқот бой тарихга эга – у 20 йил муқаддам ташқи ишлар вазирлари даражасида бошланган эди. Энди анжуман энг юксак даражага кўтарилди – олий сиёсий даражага. Бу кўп қиррали ҳамкорлигимизнинг ҳақиқий юксак ва улуғвор нуқтаси сифатида ўзаро ишончнинг мустаҳкамланаётганидан далолат. Ҳақиқий саммитни ҳақли равишда тарихий воқеа сифатида аташ мумкин. Айниқса, Президент Ли Чжэ Мённинг шахсий ҳиссаси ва иштирокини алоҳида таъкидламоқчиман. Биз Корея Республикасининг Марказий Осиё давлатлари билан тенг ҳуқуқли ва узоқ муддатли шерикликни йўлга қўйишга қатъий интилаётганини кўриб турибмиз, – деди Қасим-Жўмарт Тўқаев.

Президент Қозоғистонда корейс халқига, унинг ноёб тарихи, анъаналари, маданиятига юксак ҳурмат ва эҳтиром билан қаралишини айтиб ўтди. Унинг сўзларига кўра, Корея Республикаси жаҳонда иқтисодий тараққиёт ва замонавийликнинг энг илҳомлантирувчи намуналарини кўрсата олди. Таълим, инновация ва инсон капиталига тикилган гаров туфайли мамлакат қисқа муддат ичида янгидан технологик жиҳатдан тараққий этган давлат даражасига кўтарилди. Қасим-Жўмарт Тўқаевнинг ишончи комилки, бу меҳнатсеварлик, интизом ва мақсадга интилувчанликнинг ҳавас қиладиган даражадаги юксак натижаси бўлиб, Қозоғистон халқида самимий ҳайрат уйғотади.

Давлат раҳбари ўз нутқида кўп томонлама ҳамкорликни янада ривожлантириш борасидаги қарашларини баён этди.

Аввало, Президент сармоявий ҳамкорлик масалаларига эътибор қаратди. Марказий Осиё ва Корея ўртасидаги ўзаро савдо ҳажми ўтган йили илк бор 10 миллиард доллардан ошди. Бу борада, унинг таъкидлашича, минтақавий товар айланмасининг қарийб ярми Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади. Корея мамлакатимизнинг етакчи савдо ҳамкорлари қаторига киради, хорижий сармоядорлар орасида ялпи сармоя ҳажми 12 миллиард доллардан ортиқ бўлиб, 6-ўринни эгаллайди.

Қозоғистонда корейс капитали иштирокида мингдан ортиқ қўшма корхона фаолият юритмоқда. Кўп йиллар давомида муваффақиятли ҳамкорликнинг ёрқин мисоли сифатида “Kia”, “Hyundai”, “Doosan”, “Lotte”, “Samsung”, “Naverba” каби ишлаб чиқариш гигантлари хизмат қилмоқда. Бунда иқтисодий ҳамкорлик мунтазам равишда ривожланиб, янги босқичга чиқиши керак. Давлат раҳбарининг маълум қилишича, Сеулга ташриф доирасида қиймати қарийб 2,5 миллиард долларлик салмоқли келишувлар пакети имзоланди. Унинг фикрича, бу ўзаро манфаатли ҳамкорликнинг юксак тараққиётининг ишончли кўрсаткичидир.

Давлат раҳбари Қозоғистон бундан кейин ҳам корейс сармоядорлари учун барча зарур шароитларни яратишга тайёр эканилигини таъкидлади. Хусусан, ушбу мақсадга Қозоғистонда корейс компанияларининг узоқ муддатли иштирокига қаратилган “Altin Visa” дастури хизмат қилади.

– Анъанавий ҳамкорликни янада ранг-баранглаштиришни, чуқурлаштиришни талаб қиладиган юксак салоҳият автомобиль соҳасида мужассам. Ижобий мисол сифатида ўтган йили Қўстанайда йилига 70 минг автомобиль ишлаб чиқариш қувватига эга “KIA Qazaqstan” заводи ишга туширилди. Корхона атрофида кучли кластер шаклланмоқда. Ўйлайманки, бизнинг жорий вазифаларимиз Президент Ли Чжэ Мён айтган вазифалар билан энг яхши тарзда уйғунлашади – саноат ва инфратузилма лойиҳалари соҳасида кооперацияни кенгайтиришга эришилади. Корея ўзининг ишлаб чиқариш ва юқори технологиялари билан Марказий Осиё давлатларининг илғор саноат тармоқларини ривожлантиришда ишончли шерик бўла олади. Шу муносабат билан “Марказий Осиё – Корея” муҳим минераллар соҳасидаги ҳамкорликни амалга оширишни таклиф қилдим. Ҳукуматимизнинг ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш, технологиялар трансфери, минтақавий кооперация алоқаларини ривожлантириш ва юқори қўшимча қийматли маҳсулот яратишга урғу берган ҳолда қўшма лойиҳалар портфелини шакллантириш борасидаги ташаббусларини қўллаб-қувватладим. “Марказий Осиё – Корея” анжумани доирасида биз лойиҳа ҳужжатларини ҳам кўриб чиқишга тайёрмиз, – деб таъкидлади Қасим-Жўмарт Тўқаев.

ҚР Президенти яна бир устувор йўналиш сифатида транспорт-логистика салоҳиятини ривожлантиришни ҳисоблайди. Унинг фикрича, жаҳон етказиб бериш тизимида чуқур ўзгаришлар шароитида Шарқ ва Ғарбни боғловчи кўприк сифатида Марказий Осиёнинг аҳамияти юксалиб бормоқда.

Давлат раҳбари таъкидлаганидек, Қозоғистон мавжуд салоҳиятни, жумладан, логистика хабларини ишга солиб, ўз ҳудуди орқали транзит ташишлар ҳажмини 100 миллион тоннагача оширишга тайёр. Ақтау ва Қўриқ портлари ҳудудида Ўрта йўлак бўйича мажмуавий транспорт-логистика инфратузилмасини шакллантириш, бунинг учун махсус майдонлар ажратиш таклиф этилмоқда. Қасим-Жўмарт Тўқаев, шунингдек, корейс компанияларини порт инфратузилмасини замонавийлаштириш борасидаги йирик лойиҳаларни амалга оширишда иштирок этишга чақирди.

– Менимча, Ўрта даҳлиз – Транскаспий йўналиши логистикаси қувватини ошириш мумкин. Ушбу мувофиқлаштириш тизимида Корея Грузия портлари ва темир йўллари орқали Литва, Польша томон мультимодаль ташишларни амалга оширмоқда, бу Хитой ва Европа имкониятларини бирлаштириш имконини беради. Шу жиҳатдан биз мамлакатларимиз компаниялари ўртасидаги ҳамкорликни кенгайтиришга, шу жумладан, Қозоғистоннинг ахборот технологиялари соҳасидаги тажрибасини ҳисобга олган ҳолда очиқмиз, – деди Президент.

Яна бир муҳим йўналиш – энергетик хавфсизликни таъминлаш. Шу муносабат билан Қасим-Жўмарт Тўқаев Қозоғистон уран ишлаб чиқарувчи етакчи мамлакатлар қаторига киришини ва корейслар билан ҳамкорликка тайёр эканлигини эслатди. Кореяда инфратузилмани ривожлантириш каби бошқа соҳаларда ҳам ҳамкорликни кенгайтириш борасида одим ташланди.

– Бугун ҳам Қозоғистонда, ҳам Кореяда юқори қўшимча қийматли иқтисодиётга ўтиш масаласи долзарб, биз хомашё экспортидан чуқур қайта ишлашга ўтишни давом эттиришимиз керак. Масалан, корейс компанияси “ҚазМунайГаз” билан ҳамкорликда Атировда энг йирик нефть-кимё мажмуасини барпо этмоқда. Яна бир мисол – Балхаш ИЭС каби йирик энергетика иншоотлари қурилишида иштирок этиш, бу жиҳатдан корейс компаниялари муносабатларнинг янги босқичига чиқди. Минтақамиз хомашёни чуқур қайта ишлаш бўйича лойиҳаларни ривожлантиришдан манфаатдор. Қозоғистон нефть-кимё ва базавий саноат, металлургия, машинасозликни фаол ривожлантирмоқда ва корейс компанияларини юқори қўшимча қийматли қўшма корхоналар тузишга таклиф қилади. Дунёвий энергетик ўтиш даври атом саноатини ривожлантириш заруратини долзарблаштирмоқда. Буларнинг барчаси ўзаро шерикликни кенгайтириш учун қулай имкониятлар яратади, – деб таъкидлади Давлат раҳбари.

Қасим-Жўмарт Тўқаев “яшил” иқтисодиётга ўтиш масаласига алоҳида тўхталди. Унинг сўзларига кўра, Қозоғистон муқобил қувват манбаларини ривожлантириш учун юксак салоҳиятга эга. Қўшма фаолиятнинг муваффақиятли мисоллари сифатида у корейс компаниялари иштирокида амалга оширилаётган лойиҳаларни, жумладан “Яшил водород” ва Қозоғистоннинг турли минтақаларидаги бошқа лойиҳаларни айтиб ўтди.

– Водородни ишлаб чиқариш ва қўллаш бўйича қалдирғоч лойиҳаларни амалга оширишга ўтиш муҳим, деб ҳисоблайман, – дея таъкидлади Президент. – Шу билан бирга уран Қозоғистоннинг энергетик хавфсизлигида муҳим аҳамиятини сақлаб қолмоқда. Мамлакатимиз 35 минг тоннага яқин уран ишлаб чиқаради, бу жаҳон ишлаб чиқаришининг қарийб 40 фоизини ташкил этади. Шунинг учун бу соҳага илғор технологияларни жорий этиш янги истиқболлар омилидир. Корейс бизнесини шу йўналишда ҳамкорликка таклиф қиламиз.

“KEPCO E&C” ва “Milland Power” билан биргаликда замонавий технологияларни жорий этиш эвазига чиқиндилари анча камаядиган кўмир даврини замонавийлаштириш тадбирлари олиб борилмоқда, – деб таъкидлади у.

Қасим-Жўмарт Тўқаев Астанада очилган “AI Labor” Сунъий идрок маконига алоҳида эътибор қаратди. Ўз навбатида Қозоғистон ҳам Осиёнинг рақамли трансформациясини яратишда фаол иштирокчига айланди. Суперкомпьютерлар очилди, университетлар ва илмий-тадқиқот институтларининг қўшма лабораторияси фаолиятини бошлади.

Корея билан қатор қўшма ташаббуслар Туркистон шаҳрида ҳам амалга оширилмоқда. У ерда “Advanced Science & Tech” Сунъий идрок илмий-тадқиқот институти очилмоқда. Астанада ишлаб чиқилган дастурий таъминот “City Formula KAIST” (Корея илғор технологиялар университети) СИ соҳасида қўлланилади.

– Бу йили Корея илғор технологиялар институти билан ҳамкорликда тузилган физика ва “AI Tech” бўйича қўшма лаборатория иш бошлади. Менимча, университетнинг Астанадаги жараёнини тезлаштириш, унинг ишлаб чиқариш қувватлари, Рақамли тараққиёт вазирлигининг сунъий идрокка йўналтирилган илғор технологияларини бирлаштириш ва уни Марказий Осиё миқёсида илғор ечимларни илгари суриш дастурига айлантириш керак. Бу ягона тадқиқот маконини яратишга имкон беради, бу минтақанинг иқтисодий ўсиши ва интеграциясига ёрдам беради, – деди Президент.

Давлат раҳбари асосий минераллар соҳасидаги шерикликни кучайтириш муҳимлигини ҳам таъкидлади.

– Қозоғистон юксак имкониятлар, захиралар базасига эга ва кўплаб асосий минераллар захираси бўйича жаҳондаги етакчи давлатлар қаторига киради. Эътиборлиси, Корея стратегик модда сифатида белгилаган барча минераллар Қозоғистон ҳудудида мавжуд. Кореянинг асосий тармоқларини ривожлантириш орқали ҳамкорлигини ривожлантириш мумкин деб ҳисоблаймиз, бу ҳамкорликни кенгайтириш учун янги имкониятлар эшигини очади. Корейс компанияларининг Корея геофанлар ва минерал захиралар институти иштирокида Алматида камёб ва нодир металлар бўйича қўшма Тадқиқот Марказини барпо этиш ниятларини 

қўллаб-қувватлаймиз. Бу чуқур қайта ишлаш, юқори қўшимча қийматли маҳсулот ишлаб чиқаришни талаб қиладиган ўта муҳим хомашё захираларидир. Хусусан, гап юқори тозаликдаги газлаштирилган унсурлар, аккумуляторлар ва робототехника учун жамловчи ускуналар ишлаб чиқариш ҳақида бормоқда. Кўрсатилган вазифаларни амалий жиҳатдан рўёбга чиқариш учун энг муҳим хомашё материаллари бўйича махсус комиссия тузишни таклиф қиламиз, – деди у.

Қасим-Жўмарт Тўқаев алоҳида минтақавий хавфсизлик масалалари ва очилаётган имкониятларга тўхталди. У Қозоғистонда темир йўл инфратузилмасини ривожлантиришга катта аҳамият берилишини маълум қилди – 2030 йилгача 1,3 минг километрдан зиёд янги темирйўл қурилади. Унинг сўзларига кўра, бу корейс бизнеси учун ажойиб ва жиддий истиқболлар очади.

– Иқлим ўзгариши, сув танқислиги ва табиий захираларнинг емирилиши алоҳида эътибор талаб қилади. Марказий Осиё энг заиф минтақалардан. Қозоғистон Марказий Осиё учун Минтақавий иқлим марказини яратишни таклиф қилади. Кореянинг экология, сувдан оқилона фойдаланиш ва чўлланишнинг олдини олиш борасидаги технология ва тажрибаси ушбу муаммоларни ҳал қилишга залворли ҳисса қўшиши мумкин. Гап сувдан фойдаланишни бошқаришда смарт-технологияларни кенг қўллаш, сув ҳисоби ва тақсимотини рақамлаштириш, инфратузилмани ривожлантириш ҳақида кетмоқда, – деб мурожаат қилди учрашув иштирокчиларига Президент.

Давлат раҳбари маданий-гуманитар алоқаларни ривожлантиришдаги ҳамкорликнинг асосий йўналишларига атрофлича тўхталди. У мамлакатимизда 110 мингга яқин этник корейс истиқомат қилишини, умумий кўприк мамлакатимиз халқларини тарихий ватани билан боғлайди, Астана ва Сеул ўртасидаги дўстликни янада мустаҳкамлайди.

Президент, шунингдек, таълимга қизиқиш ортиб бораётгани муносабати билан йил сайин Кореяда билим олишни истайдиган талабалар сафи кенгайиб бораётганини қайд этди. У бу жараён давом этаверишига умид билдирди. Бундан ташқари, Тўқаев маданий алмашинувни кенгайтириш, санъат ва кино соҳасида қўшма лойиҳаларни илгари суриш зарурлигини таъкидлади.

Иқтисодий ҳамкорликни мустаҳкамлаш масаласи

Шундан сўнг уч томон иштирокчилари “Марказий Осиё – Корея Республикаси” икки томонлама учрашувлар туркумида иштирок этдилар.

Анжуман иштирокчиларини қутлар экан, Қасим-Жўмарт Тўқаев Қозоғистон Корея билан кўп қиррали ҳамкорликни ривожлантиришни Марказий Осиё минтақасида ташқи сиёсатнинг устувор йўналиши сифатида кўришини таъкидлади.

У Марказий Осиё йирик табиий захиралар, ривожланган салоҳият ва тараққиёт учун улкан имкониятларга эга эканлигини таъкидлади.

– Минтақалар иқтисодий жиҳатдан ўзаро боғлиқ, биз улар ўртасидаги иқтисодий шерикликни чуқурлаштириш учун транспорт соҳасида юксак имкониятларни кўриб турибмиз. Бугунги йиғилиш қўшма ечимларни излаш учун ажойиб имконият бўлди, Кореянинг технологик ва молиявий имкониятлари қайта ишловчи корхоналарни яратиш, суюлтирилган табиий газни ҳамкорликда ташиш, табиий захираларни биргаликда қазиб олиш учун кенг истиқболлар очади – шу таркибий қисмлардан биз ўзаро манфаатли “захиралар – технологиялар – юқори қўшимча қийматли маҳсулот” занжирини қура оламиз. Ўз навбатида, Қозоғистон корейс бизнесменларининг барча сармоявий ташаббусларини қўллаб-қувватлашга тайёр, – деб таъкидлади Қасим-Жўмарт Тўқаев.

Президент, шунингдек, Қозоғистон ҳиссасига Марказий Осиё ЯИМ мамлакатлари билан савдо-сотиқнинг 80 фоиз тўғри келишини таъкидлади. Бу мамлакатимизнинг иқтисодий тараққиёт ва Марказий Осиёнинг умумий фаровонлигига қўшган залворли ҳиссасини акс эттирмоқда.

– Кўп томонлама ҳамкорлик доирасида Қозоғистон ва Корея узоқ муддатли даврга мустаҳкам тизимли асос яратди. Ва бу шунчаки мулоқот майдони эмас, балки аниқ, сезиларли ҳаракатларни қабул қилишга тайёр дастакдир. Давлатлараро шерикликни амалга ошириш учун тўғри қарор қабул қилинди. Кун сайин етказиб бериш занжирлари самарадорлигини оширишга бўлган талаблар ошиб бормоқда. Давлатимизнинг географик жойлашувини ҳисобга олган ҳолда, биз корейс бизнесига қўшма лойиҳаларни амалга ошириш учун узоқ муддатли хавфсизлик режимини таклиф қиламиз. Шу мақсадларда 2027-2030 йиллар учун Қозоғистон-Корея сармоявий ва савдо ҳамкорлиги дастури ишлаб чиқилади, – деди спикер.

Қозоғистон сармоявий муҳитини яхшилаш юзасидан чоралар кўраётганини таъкидлар экан, Давлат раҳбари хорижий сармоядорлар учун лойиҳаларни бошқаришни енгиллаштирадиган шароитлар яратилганини атаб ўтди. Шу мақсадларда мамлакат ҳукумати ҳузурида Сармоя штаби, Қимматли қоғозлар бўйича фаолият йўлга қўйилган, шунингдек, йирик лойиҳаларни амалга ошириш учун стратегик келишувларнинг мутлақ янги дастаги жорий этилди. У корейс тадбиркорлари мамлакатимизда бизнесни илгари суриш учун ушбу имкониятлардан фаол фойдаланишларига ишонч билдирди.

Ўз нутқида Президент ҳамкорликни чуқурлаштириш учун ўзаро салоҳият мавжуд бўлган асосий соҳаларни белгилаб берди.

– Қозоғистон ва Корея ҳозирда саноатда умумий қиймати 4 миллиард доллардан зиёд 51та лойиҳани амалга оширмоқда. Ўтган йили мамлакатимизда 170 мингга яқин автомобиль ишлаб чиқарилди ва бу ҳажмнинг асосий қисми “Hyundai” ва “Kia” заводлари ҳиссасига тўғри келди. Бу келгуси ҳамкорлик ва уни юқори қўшимча қийматли бутловчи қисмлар ишлаб чиқариш ҳисобига янги босқичга ўтказиш учун мустаҳкам базадир. 

Давлат раҳбари муҳим минераллар соҳасида шерикликни ривожлантириш муҳимлигини таъкидлади. У Қозоғистон улкан захиралар ва нодир қазилма бойликларга эга, ушбу минералларни ишлаб чиқариш учун майдонлар ажратишга тайёр, шунингдек, нодир металларни қайта ишлаш бўйича лойиҳаларни илгари суришга ҳам шай.

Президентнинг фикрича, транспорт салоҳиятини кенгайтириш алоҳида долзарблик касб этмоқда. Ҳозирда Европа ва Осиё ўртасидаги транзитнинг 85 фоизга яқини Қозоғистон ҳудуди орқали ўтади. Шунингдек, Транскаспий йўналишини ривожлантириш юксак салоҳиятга эга. Ҳозирда унга Осиё ва Европа орқали ўтадиган йўналишнинг 80 фоизга яқини тўғри келади. Сўнгги йилларда юк ташиш ҳажми 30 фоизга, ўтган йили эса 18 фоиз даражасида ўсди.

– Яқин икки йилда унинг ўтказиш қобилиятини сезиларли оширишни режалаштирмоқдамиз – 6 дан 10 миллион тоннагача. Корейс шерикларга автoйўналиш лойиҳаси инфратузилмасини бевосита ривожлантиришда фаол иштирок этишни таклиф қиламиз. Шу мақсадда Қозоғистон Ҳукуматига корейс ҳамкорлар учун сармоя лойиҳалари портфелини шакллантириш топширилди, – деб маълум қилди Давлат раҳбари.

Шунингдек, Президент АСМ соҳасида ҳамкорликни мустаҳкамлаш билан боғлиқ юксак имкониятларни атаб ўтди. Қозоғистон Кореяга экспорт қилинадиган товарларни кўпайтириш салоҳиятига эга.

– Мамлакатимизда мустаҳкам муносабатларни ўрнатиш учун бизнесни рағбатлантириш ечимларини тинимсиз изловчи вазирликлар бўлимлари ташкил этилган,. Бу ёндашув биз учун яқин ва тушунарли. Бизнинг http://Aitas.kz илмий марказимиз ва бошқа тизимлар ушбу йўналишни ривожлантирмоқда. Биз “Электрон жиҳозлар водийси – моделлаштириш” каби бир қатор илғор лойиҳаларни ишга туширишга тайёрмиз. Ишончли ҳамкорлик мустаҳкамланмоқда. Мамлакатда илмий университет – “Qazaq AI Research University” билан олимлар ҳамкорлиги давом этмоқда. Тадқиқот маркази ва сифатли инновациялар борасидаги шериклар туфайли Осиё – Корея технологик ҳамкорлик Маркази лойиҳаси Астанада Айтеке бий таянч базаси остида илгари сурилмоқда, – деди Қасим-Жўмарт Тўқаев.

Давлат раҳбари энг яхши корейс технологияларини жалб этишга, рақобатбардошлик афзалликлари ва қўшма инновациялар кластерини давом эттиришга тайёр эканлигини таъкидлади. Қозоғистон ишлаб чиқариш, чуқур қайта ишлаш ва маҳсулотни ташқи бозорларга экспорт қилишдаги ҳамкорликдан манфаатдор. Қозоғистон сармояларни шунчаки “хомашё эвазига” эмас, балки тўлиқ ишлаб чиқариш циклини яратиш борасида технологиялар савдосини илгари суришни таклиф қилмоқда. Корейс ОТМларининг янги бўлимлари очилди, бу Евроосиё контентини қўллаб-қувватлаш учун имконият яратади.

– Бу саноат ходимлари учун янги истиқболлар очади ва бутун минтақа учун қудратли имконият яратади, – деб ҳисоблайди Қозоғистон Президенти.

Қасим-Жўмарт Тўқаев минтақанинг иқтисодий барқарорлигини тараққий эттириш учун улкан салоҳият мавжудлигини, мамлакатлар билан иқтисодий алоқалар ўрнатилишидан мамнунлигини таъкидлади.

– Марказий Осиё чора-тадбирларни уйғунлаштиради, салоҳиятини юксалтиради, шунингдек, халқаро бизнес учун янги имкониятларни шакллантиради ва Корея Республикаси билан кенг кўламли қўшма лойиҳалар доирасида ноёб сармоявий имкониятларни очади – миллат етакчиси нутқининг асосий хулосаси шундай, – деб якунлади Давлат раҳбари сўзини.