Президент Қасим-Жўмарт Тўқаев Шанхай ҳамкорлик ташкилоти саммитида иштирок этди.

Шанхай ҳамкорлик ташкилотига аъзо давлатлар раҳбарлари кенгаши мажлисида нутқ сўзлар экан, Давлатимиз раҳбари, энг аввало, Қирғиз Республикаси Президенти Садир Жапаровга ва бутун қирғиз халқига анъанавий илиқ меҳмондўстлиги ва тадбирнинг юксак даражада ташкил этилгани учун миннатдорчилик билдирди.

– Бизнинг учрашувимиз бизга яқин бўлган икки давлат – Қирғизистон ва Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллиги нишонланаётган кунларда бўлаётгани рамзий маъно касб этади. Фурсатдан фойдаланиб, азиз ҳамкасбим – ҳурматли Садир Жапаровни ва ҳурматли Шавкат Мирзиёевни ушбу тарихий саналар билан табриклайман. Биродар халқларга тинчлик, фаровонлик ва янада равнақ тилайман, – деди Қозоғистон Президенти.

Қасим-Жўмарт Тўқаев таъкидлаганидек, чорак аср мобайнида Шанхай ҳамкорлик ташкилоти “Шанхай бешлиги”дан энг нуфузли халқаро ташкилотлардан биригача бўлган узун йўлни босиб ўтди.

Давлат раҳбари “Бугун ШҲТ турли маданият, тарих ва сиёсий тузумга эга давлатларни бирлаштирган мулоқотнинг ноёб майдонига айланди. У суверенитетни ҳурмат қилиш, ўзаро ишонч, очиқлик ва ҳамкорлик асосида ташкил топган. Ташкилот “шанхай руҳи”га асосланган ҳаётий ва самарали тузилма сифатида ўзини намоён этди”, деди.

– Бироқ биз яшаётган дунё чуқур ўзгаришлар даврини бошдан кечирмоқда, – деб таъкидлади Қасим-Жўмарт Тўқаев. – Биз халқаро интизомнинг янги меъморий шаклланишига гувоҳ бўлдик. Конструктив ҳамкорлик, манфаатлар мувозанатини мунтазам излаш – ўзаро ишончни чуқурлаштиради. Дунёнинг етакчи давлатлари ўртасида ишонч даражаси пасаймоқда. Халқаро барқарорлик ва хавфсизлик учун янги таҳдидлар пайдо бўлмоқда.

Айнан шу шароитда ташкилотимизнинг моҳияти алоҳида аҳамият касб этади. ШҲТ блокларга бўлиниш мантиғидан холи ҳолда фаолият юритади ва ҳеч бир давлатга қарши қаратилмаган. У манфаатларнинг мос келиши ва ҳурмат тамойилларига асосланади...

Президент Қирғизистоннинг Шанхай ҳамкорлик ташкилотидаги муваффақиятли раислиги, ишнинг устувор йўналишларини тўғри белгилагани ташкилотни мустаҳкамлашга ва шерикликни ривожлантиришга муҳим ҳисса қўшишини алоҳида таъкидлади.

Ҳамкорликнинг асосий йўналишларига ўз вақтида ва тўғри эътибор қаратилди. Дунёдаги вазият биздан тез ва самарали қарорлар қабул қилишимизни талаб этади.

Биринчидан – хавфсизлик соҳасида ўзаро ишонч ва ҳамкорликни мустаҳкамлаш даркор.

ШҲТда Евроосиёнинг энг йирик давлатлари намоён бўлган. Шаклланаётган кўп қутбли дунёнинг шакли кўп жиҳатдан уларнинг нуқтаи назарига боғлиқ. Бу бизнинг ташкилотимиз зиммасига алоҳида масъулият юклайди.

...Қасим-Жўмарт Тўқаевнинг фикрича, савдо-иқтисодий алоқаларни мустаҳкамлаш устувор йўналишга айланиши керак...

– Алоҳида устувор йўналиш – Қозоғистоннинг тўлақонли сармоявий қиёфасини шакллантириш ва ШҲТ Тараққиёт банкини ташкил этиш юзасидан Хитой ташаббусини қўллаб-қувватлашди. Бизнингча, мазкур банк маблағларини, энг аввало, инфратузилма, технологик ва саноат шўъбасига йўналтириш мақсадга мувофиқ. Агар аъзо давлатлар розилик билдирса, Қозоғистон ушбу тузилмани, унинг штаб-квартирасини ўз ҳудудида қабул қилиши мумкин, – деди Қасим-Жўмарт Тўқаев.

Шунингдек, Давлат раҳбари Евроосиёнинг замонавий транспорт-логистика тизимини яратиш бўйича вазифаларнинг муҳим таркибий қисмини ҳам таъкидлади. Унинг фикрича, давлатларнинг географик жойлашуви ШҲТнинг стратегик устунлигидир.

– Қозоғистон “Ягона макон – ягона йўл” мегалойиҳасини, Транскаспий халқаро транспорт йўлагини, “Шимол – Жануб” автомобиль даҳлизини, шунингдек, Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги истиқболли савдо йўлларини уйғунлаштиришга юксак аҳамият қаратади. Қозоғистон Шанхай ҳамкорлик ташкилотининг бутун ҳудудида транспортга оид ташаббусларни илгари суришга кўмаклашишга тайёр. Биз божхона расмийлаштирувларини рақамлаштиришни, электрон ҳужжатларни ўзаро тан олишни, электрон юк хатлари ва бошқа замонавий ечимларни қўллаб-қувватлаш тарафдоримиз. ШҲТнинг ягона рақамли транзит платформасини яратиш самарали ечим бўлар эди – бу юкларнинг жўнатилган жойидан якуний нуқтагача тўсиқсиз ҳаракатланишини таъминлайди. Шанхай ҳамкорлик ташкилотининг 2030 йилгача бўлган Транспорт соҳасида ўзаро боғлиқлик стратегиясини ишлаб чиқиш ва қабул қилишни таклиф этамиз, – деб таъкидлади Қозоғистон Президенти.

У яна бир устувор йўналиш сифатида янги технологик тузумни шакллантиришни таъкидлади: сунъий идрок ва рақамли технологияларнинг жадал ривожланиши ШҲТ давлатларидан нафақат содир бўлаётган ўзгаришларга мослашишни, балки илғор қарорларни ҳам талаб этади.

– ШҲТ давлатлари катта илмий ва инновацион салоҳиятга эга бўлган ҳолда, тажриба алмашишдан технологияларни хамкорликда яратиш ва тўлақонли экотизимга ўтишни тезлаштириши мумкин. Бунда технологик ҳамкорлик сунъий идрок экотизимини таъминлайди. Қозоғистон ушбу соҳада халқаро ҳамкорликни кенгайтириш тарафдори. Жорий йилда биз Хитой ташаббуси билан сунъий идрок соҳасидаги ҳамкорлик комиссиясини ташкил этдик. Шу боис ШҲТ шафелигида аъзо давлатларнинг етакчи университетлари, илмий муассасалари ва технологик компаниялари иштирокида Сунъий идрок марказлари тармоғини яратишни таклиф қилиш ўринли деб ҳисоблаймиз, – деб таклиф қилди Давлат раҳбари.

Шунингдек, Президент Шанхай ҳамкорлик ташкилотини ислоҳ қилиш масаласининг долзарблигини қайд этиб, бу ишни жамоавий идоралар зиммасига топширишни таклиф қилди.

– Хулоса қилиб айтаман, Қозоғистон ШҲТ доирасидаги умумий салобатли ҳамкорлигимизни сифат жиҳатидан янги даражага олиб чиқиш учун барча саъй-ҳаракатларимизни сарфлашга тайёр эканини яна бир бор тасдиқлайман. Ўзаро ишонч ва ҳамжиҳатлик туфайли биз тараққиёт йўлида янада юксак марраларни забт этишимизга шубҳа йўқ. Қозоғистон ушбу йўлни Сизлар билан бирга босиб ўтишга тайёр, – деди нутқи давомида Қасим-Жўмарт Тўқаев.

Шанхай ҳамкорлик ташкилотига аъзо давлатлар раҳбарлари кенгашининг мажлиси “ШҲТ плюс” шаклида ўтди.

Саммит иштирокчилари олдида нутқ сўзлар экан, Қозоғистон Президенти ШҲТда Қирғизистоннинг раислиги жуда самарали бўлганини яна бир бор таъкидлади.

– Қирғизистон “Барқарор тараққиёт ва фаровонлик сари биргаликда” деб номланган, умумий фаровонликка қаратилган саъй-ҳаракатларни бирлаштирган кун тартибини шакллантирди. Бизнингча, Бишкек саммитининг якунлари умумий мақсадларга эришишга янги туртки беради, Шанхай ҳамкорлик ташкилотини Евроосиё маконида барқарорликни таъминлашнинг таъсирли ва обрўли таянчларидан бири сифатида мустаҳкамлайди, – деди Давлат раҳбари.

Ўз нутқида Қасим-Жўмарт Тўқаев умумий стратегик вазифани – ҳуқуқий куч ўрнига ўзаро масъулият, қўшма тараққиёт ва узоқ муддатли ҳамкорлик ҳукмрон бўлган дунё қиёфасини шакллантиришни алоҳида ажратиб кўрсатди.

– ШҲТнинг кўп йиллик тажрибаси “шанхай руҳи” бундай ўзаро ҳамкорликнинг намунавий шакли эканини тасдиқлайди. Барча иштирокчиларнинг тенг ҳуқуқлилиги ва манфаатларини ўзаро ҳисобга олиш тамойиллари ташкилотимизнинг бутун фаолиятига ҳуқуқий мувозанат беради. Шу сабабли ШҲТнинг асосий тамойилларини БМТ Бош Ассамблеясининг қўшма қарорида ва дипломатик жараёнлар бўйича кенгашда мустаҳкамлашни таклиф этамиз, – деди Президент.

Давлат раҳбарининг сўзларига кўра, сўнгги йилларда Қозоғистонда амалга оширилаётган кенг кўламли сиёсий ва иқтисодий ислоҳотлар дунёвий чақириқларга жавоб бўлди.

У  янги Конституция мамлакатимизнинг барқарор тараққиёти учун мустаҳкам замин яратганини таъкидлади. Унинг қоидалари давлат ҳокимиятининг сифат жиҳатидан янги тизимини шакллантирди, очиқ рақобатни рағбатлантирди, ижтимоий-иқтисодий барқарорликни ҳамда тараққийпарвар давлатни мустаҳкамлади. Август ойи охирида янги қонунчилик органи – янгиланган Қурултой ўз фаолиятини бошлади.

Қасим-Жўмарт Тўқаев ислоҳотларнинг муваффақиятли амалга оширилиши ва Қурултойга сайловлар ўтказилиши муносабати билан билдирилган халқаро табриклар учун миннатдорчилик билдирди. У, шунингдек, Қозоғистоннинг мувозанатлашган, конструктив, тинчликпарвар ташқи сиёсат йўли ўзгармас эканини тасдиқлади.

Шу муносабат билан Президент Бирлашган Миллатлар Ташкилоти фаолиятини такомиллаштиришнинг учта асосий жиҳатини айтиб ўтди:

– БМТга нисбатан кўплаб танқидий фикрлар янграмоқда. Балки танқид қисман асослидир, аммо шу билан бирга энг муҳими – ушбу ташкилотга муқобил йўқ. Бизнинг умумий вазифамиз уни мустаҳкамлаш ва самарадорлигини оширишдан иборат. Ушбу мақсадга БМТнинг минтақавий шакллар билан, албатта, ШҲТ билан ҳамкорлиги хизмат қилади. Қозоғистоннинг фикрича, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти халқаро тизимнинг ўзаги бўлиб қолиши, унинг Устави эса халқаро ҳуқуқнинг умумбашарий пойдевори бўлиши лозим, – деб таъкидлади Президент.

Давлат раҳбари Қозоғистон БМТ Бош котиби Антониу Гутерришнинг халқаро ҳуқуқни ҳимоя қилиш бўйича ташаббусларини қўллаб-қувватлашини билдирди. Қасим-Жўмарт Тўқаевнинг сўзларига кўра, Бош котиб платформасида бошланган ислоҳот ташкилотни янада самарали ва натижали қилиши, шу билан бирга унинг умумбашарий характерини сақлаб қолиши керак. У, айниқса, бу ўзгаришлар аъзо давлатларнинг сиёсий иродаси ва масъулиятига боғлиқлигини айтиб ўтди.

Шу билан бирга Президент давлат сармоявий идораларининг ортиб бораётган ролини алоҳида қайд этди.

– Менимча, улар турли марказлар ўртасидаги мулоқотга кўмаклашиши ва жамоавий қарорлар ишлаб чиқиши мумкин ва керак. Уларнинг имкониятларидан экологик таҳдидлар соҳасида ва барқарор иқтисодий жараён тамойилларини сақлашда қарорлар чиқиши керак. БМТнинг тизимли янгиланишини дипломатияни кучайтирмай туриб амалга ошириш мумкин эмас. Зиддиятларнинг олдини олиш маданиятини ва кенг уч томонлама мулоқотни шакллантириш учун жамоавий саъй-ҳаракатлар зарур. Ушбу ҳаракатга амал қилган ҳолда, жорий йилнинг июль ойида Қозоғистон Хитой Халқ Республикасининг ташаббусини қўллаб, воситачилик бўйича халқаро адолатни мустаҳкамлаш коалицияси аъзоси бўлди, – деди Президент.

Давлат раҳбарининг сўзларига кўра, дунёвий барқарорлик ҳеч қачон сунъий идрокнинг масъулиятли ривожланишига боғлиқ бўлмаган. У етакчилар эътиборини СИ имкониятларини қамраб оладиган, унинг назоратсиз қўлланилишининг олдини оладиган ва рақамли тафовутни қисқартирадиган қоидаларга умумбашарий ёндашув кераклигига қаратди.

– Қозоғистон ташаббуси билан Алматида БМТнинг Осиё-Тинч океани рақамли ечимлари маркази ташкил этилади. Марказ, энг аввало, ривожланаётган давлатлар манфаатлари учун илғор тажрибани кенгайтиришга хизмат қилиши мумкин ва керак, – деб ҳисоблайди Қасим-Жўмарт Тўқаев.

Давлат раҳбари жаҳон кун тартибининг устувор масаласи сифатида экология ва хавфсизликни ҳам атаб ўтди.

У сув хавфсизлигига эришиш озиқ-овқат, энергетика, ижтимоий барқарорлик ва экологик тараққиётни белгилайди. Бироқ, бошқарувнинг чуқур жараёнлари парчаланган ҳолда. БМТнинг ўнлаб тузилмалари сув таъминоти билан шуғулланади, аммо бош мувофиқлаштирувчи дастак мавжуд эмас, имкониятлар етишмаслиги туфайли улар топшириқни бажара олмайди. Шу боис, дея таъкидлади Қасим-Жўмарт Тўқаев, Қозоғистон давлатлараро мулоқот, ресурсларни сафарбар этиш ва келишилган қарорлар ишлаб чиқиш билан боғлиқ умумий саъй-ҳаракатларни мувофиқлаштириш вазифасини зиммасига олувчи БМТнинг идоралараро агентлигини яратиш ташаббусини илгари сурмоқда.

– Ушбу дунёвий ташаббусга минтақавий қўшимча сифатида ШҲТнинг Сув муаммоларини таҳлил қилиш маркази бўлиши мумкин. Биз ШҲТга аъзо давлатларнинг ҳам БМТ Идоралараро агентлигини, ҳам Шанхай ҳамкорлик ташкилотининг Сув муаммоларини таҳлил қилиш марказини яратишни қўллаб-қувватлашига умид қиламиз, – деб мурожаат қилди Қозоғистон Президенти саммит иштирокчиларига.

Давлат раҳбари Шанхай ҳамкорлик ташкилоти Евроосиё қитъасининг кенг ҳудудида давлатларнинг узоқ муддатли ва барқарор ривожланишини таъминлаш учун барча асос ва имкониятларга эга эканини таъкидлади.

– Бизнинг умумий масъулиятимиз – тенг ва бўлинмас хавфсизлик, суверен тенглик ва ўзаро ҳурмат тамойилларини муносабатларнинг ажралмас бошланғич жиҳатлари сифатида мустаҳкамлашдир. Ишонаман, Шанхай ташкилоти хавфсизроқ ва барқарорроқ дунё тартибини йўлга қўйишга ўзининг муносиб ҳиссасини қўшади, Қозоғистон эса айнан шу йўналишда Шанхай ташкилотидаги барча шериклар билан дўстона ҳамкорлик қилади, – деб якунлади Қасим-Жўмарт Тўқаев.

Мажлис давомида, шунингдек, Қирғизистон Президенти Садир Жапаров, Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди, Эрон Президенти Масуд Пезишкиан, ХХР Раиси Си Цзиньпин, Покистон Бош вазири Шаҳбоз Шариф, Россия Президенти Владимир Путин, Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон ва Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев сўзга чиқди.

Бишкекда бўлиб ўтган ШҲТга аъзо давлатлар раҳбарлари кенгаши мажлиси якунлари бўйича бир қатор ҳужжатлар имзоланди, деб хабар берди Президент матбуот хизмати.